Hiểu bầu trời bằng lời giản dị

Trang này giải thích các thuật ngữ bạn gặp trên Sky Viewer và trong lịch thiên văn: toạ độ, góc, thời gian, và tên 88 chòm sao. Không cần kiến thức nền.

• 1. Toạ độ bầu trời
• 2. Góc & đơn vị
• 3. Thời gian
• 4. Thiên thể & hiện tượng
• 5. Hoàng đạo & cung
• 6. 88 chòm sao
• 7. Từ điển nhanh

1. Toạ độ bầu trời

Bầu trời như một quả cầu khổng lồ bao quanh Trái Đất. Để chỉ “sao nằm ở đâu”, người ta dùng vài hệ toạ độ — giống GPS nhưng cho thiên cầu.

1.1 Hệ chân trời — cao độ & phương vị (Altitude / Azimuth)

• Cao độ (Alt) — góc lên khỏi chân trời. 0° = sát chân trời, 90° = đỉnh đầu (thiên đỉnh).
• Phương vị (Az) — hướng trên vòng chân trời. Thường: 0° = Bắc, 90° = Đông, 180° = Nam, 270° = Tây.

Alt/Az đổi theo giờ vì Trái Đất quay. Sky Viewer dùng hệ này để vẽ bản đồ trời quanh bạn.

1.2 Hệ xích đạo thiên — RA / Dec

• Xích kinh (RA) — giống kinh độ trên thiên cầu. Đơn vị giờ (0h–24h) hoặc độ (0°–360°). 1h = 15°.
• Xích vĩ (Dec) — giống vĩ độ: 0° = xích đạo thiên, +90° cực Bắc, −90° cực Nam.

Trên Sky Viewer / API, RA và Dec thường tính bằng độ. Sirius ≈ RA 101.3°, Dec −16.7°.

1.3 Hệ hoàng đạo (Ecliptic)

• Hoàng đạo — đường Mặt Trời đi trong năm (mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất).
• Kinh độ hoàng đạo (λ) — 0°–360°, dùng cho tiết khí / cung Hoàng đạo.
• Vĩ độ hoàng đạo (β) — lệch khỏi mặt phẳng hoàng đạo.

Xích đạo thiên nghiêng ~23.4° so với hoàng đạo — đó là lý do có mùa.

2. Góc và đơn vị đo

Đơn vị	Ký hiệu	Bằng bao nhiêu?	Ví dụ
Độ	°	1 vòng = 360°	Nắm tay duỗi tay ≈ 10°
Phút cung	′	1° = 60′	Đường kính Mặt Trăng ≈ 30′
Giây cung	″	1′ = 60″	Độ chính xác DE440
Giờ RA	h	1h = 15°	RA ghi 6h 45m…
mas	mas	0.001″	Chuyển động riêng sao

3. Thời gian trong thiên văn

• UTC — giờ quốc tế chuẩn.
• TT / TDB — thời gian đều cho ephemeris; lệch UTC vài chục giây (ΔT).
• ΔT — TT − UT1; Trái Đất quay không đều.
• JD — Julian Day; J2000.0 = 2451545.0.
• Thời sao / LST — đồng hồ theo sao; LST = RA → sao ở trung thiên.

4. Thiên thể & hiện tượng

• Magnitude — số nhỏ hơn = sáng hơn. Sirius ≈ −1.5; mắt thường ≈ 6.
• Mọc / Lặn / Trung thiên — cắt chân trời hoặc điểm cao nhất.
• Pha Trăng / thực — sóc, vọng; nhật/nguyệt thực.
• Khúc xạ — khí quyển nâng vật thể gần chân trời.
• Proper motion / parallax — dịch chuyển sao; khoảng cách (pc).

5. Hoàng đạo và 12 cung

12 cung chia λ thành 12×30° — khác ranh giới chòm sao IAU.

Cung (VN)	EN	λ
Bạch Dương	Aries	0°–30°
Kim Ngưu	Taurus	30°–60°
Song Tử	Gemini	60°–90°
Cự Giải	Cancer	90°–120°
Sư Tử	Leo	120°–150°
Xử Nữ	Virgo	150°–180°
Thiên Bình	Libra	180°–210°
Thiên Yết	Scorpio	210°–240°
Nhân Mã	Sagittarius	240°–270°
Ma Kết	Capricorn	270°–300°
Bảo Bình	Aquarius	300°–330°
Song Ngư	Pisces	330°–360°

Tropical gắn Xuân phân = 0°. Sidereal gắn sao nền (~24° ayanamsa).

6. 88 chòm sao IAU

IAU chuẩn hoá 88 chòm với đường biên rõ. Mỗi điểm (RA, Dec) thuộc đúng một chòm.

Viết tắt	Latinh	Tên tiếng Việt	Ghi chú nhanh
And	Andromeda	Tiên Nữ	Thiên hà Andromeda (M31)
Ant	Antlia	Máy Bơm
Aps	Apus	Chim Thiên Đường	Bán cầu Nam
Aql	Aquila	Thiên Ưng	Sao Altair
Aqr	Aquarius	Bảo Bình	Cung Hoàng đạo
Ara	Ara	Bàn Thờ	Bán cầu Nam
Ari	Aries	Bạch Dương	Cung Hoàng đạo
Aur	Auriga	Ngự Phu	Sao Capella
Boo	Boötes	Mục Phu	Sao Arcturus
Cae	Caelum	Khắc Tượng
Cam	Camelopardalis	Lạc Đà Lớn	Gần cực Bắc
Cnc	Cancer	Cự Giải	Cung Hoàng đạo
CVn	Canes Venatici	Lạp Khuyển
CMa	Canis Major	Đại Khuyển	Sao Thiên Lang (Sirius)
CMi	Canis Minor	Tiểu Khuyển	Sao Procyon
Cap	Capricornus	Ma Kết	Cung Hoàng đạo
Car	Carina	Thuyền Đáy	Sao Canopus
Cas	Cassiopeia	Tiên Hậu	Hình chữ W
Cen	Centaurus	Nhân Mã (Nam)	Alpha Centauri
Cep	Cepheus	Tiên Vương
Cet	Cetus	Kình Ngư
Cha	Chamaeleon	Tắc Kè	Bán cầu Nam
Cir	Circinus	Compa
Col	Columba	Bồ Câu
Com	Coma Berenices	Hậu Phát	Cụm sao tóc
CrA	Corona Australis	Nam Miện
CrB	Corona Borealis	Bắc Miện	Vòng nguyệt quế
Crv	Corvus	Ô Nha
Crt	Crater	Cốc
Cru	Crux	Nam Thập	Chữ thập phương Nam
Cyg	Cygnus	Thiên Nga	Sao Deneb
Del	Delphinus	Hải Đồn
Dor	Dorado	Kim Ngư	Đám mây Magellan
Dra	Draco	Thiên Long	Quanh cực Bắc
Equ	Equuleus	Tiểu Mã
Eri	Eridanus	Thiên Hà (sông)
For	Fornax	Lò
Gem	Gemini	Song Tử	Castor & Pollux
Gru	Grus	Hạc
Her	Hercules	Vũ Tiên	Cụm cầu M13
Hor	Horologium	Đồng Hồ
Hya	Hydra	Trường Xà	Chòm dài nhất
Hyi	Hydrus	Thuỷ Xà
Ind	Indus	Người Ấn
Lac	Lacerta	Tắc Kè Hoa
Leo	Leo	Sư Tử	Sao Regulus
LMi	Leo Minor	Tiểu Sư
Lep	Lepus	Thố
Lib	Libra	Thiên Bình	Cung Hoàng đạo
Lup	Lupus	Sài Lang
Lyn	Lynx	Thiên Miêu
Lyr	Lyra	Thiên Cầm	Sao Vega
Men	Mensa	Bàn
Mic	Microscopium	Hiển Vi
Mon	Monoceros	Kỳ Lân
Mus	Musca	Thằng Ruồi
Nor	Norma	Thước Thợ
Oct	Octans	Bát Phân Nghi	Cực Nam thiên
Oph	Ophiuchus	Xà Phu	Giáp Hoàng đạo
Ori	Orion	Lạp Hộ	Thợ săn; vành đai 3 sao
Pav	Pavo	Khổng Tước
Peg	Pegasus	Phi Mã	Hình vuông lớn
Per	Perseus	Anh Tiên	Mưa sao Perseid
Phe	Phoenix	Phượng Hoàng
Pic	Pictor	Hoạ Giá
Psc	Pisces	Song Ngư	Cung Hoàng đạo
PsA	Piscis Austrinus	Nam Ngư	Sao Fomalhaut
Pup	Puppis	Đuôi Thuyền
Pyx	Pyxis	La Bàn
Ret	Reticulum	Lưới
Sge	Sagitta	Tiễn
Sgr	Sagittarius	Nhân Mã	Hướng tâm Ngân Hà
Sco	Scorpius	Thiên Yết	Sao Antares
Scl	Sculptor	Điêu Khắc
Sct	Scutum	Thuẫn
Ser	Serpens	Xà	Hai phần Caput/Cauda
Sex	Sextans	Lục Phân Nghi
Tau	Taurus	Kim Ngưu	Tua Rua (Pleiades)
Tel	Telescopium	Viễn Vọng
Tri	Triangulum	Tam Giác	Thiên hà M33
TrA	Triangulum Australe	Nam Tam Giác
Tuc	Tucana	Đậu Tước	SMC
UMa	Ursa Major	Đại Hùng	Bắc Đẩu
UMi	Ursa Minor	Tiểu Hùng	Sao Bắc Cực (Polaris)
Vel	Vela	Buồm
Vir	Virgo	Xử Nữ	Sao Spica
Vol	Volans	Phi Ngư
Vul	Vulpecula	Hồ Ly

7. Từ điển nhanh

• AU — ~150 triệu km (Trái Đất–Mặt Trời).
• DE440 — ephemeris số JPL.
• Ephemeris — vị trí thiên thể theo thời gian.
• Equinox / Solstice — phân / chí.
• FOV — góc nhìn camera.
• ICRS / J2000 — hệ quy chiếu chuẩn.
• Nutation / Precession — trục Trái Đất lắc / chuyển chậm.
• Zenith / Nadir — thiên đỉnh / thiên để.